برخی از حقایق و معارف الهی فراتر از سطح فهم و ادراک بشر معمولی هستند. از این رو، قرآن این حقایق را در قالب آیات متشابه بیان میکند تا انسانها با توجه به ظرفیت و توانایی محدود خود، از آنها بهرهمند شوند.
آیه 7 سوره آل عمران:
«هُوَ الَّذِي أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ۗ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ ۚ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ ۖ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنا ۖ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ»
«او (خدا) کسی است که کتاب را بر تو نازل کرده است. از آن بعضی آیات محکماند که بنیاد کتاباند و دیگر برخی (آیات) متشابهاند. اما کسانی که در دلهایشان انحرافی است، به آنچه متشابه است روی میآورند، بهدنبال فتنه و بهدنبال تأویل آن (آیات)؛ در حالیکه تأویل آن را جز خدا نمیداند. و آنها که در علم رسوخ دارند، میگویند: «ما به آن [همه آیات] ایمان داریم؛ همه از جانب پروردگار ماست». و تنها افراد صاحب خرد متذکر میشوند.»
- منظور از آیات محکم و متشابه چیست؟
«آیات محکم» به آیاتی از قرآن گفته میشود که معنای آنها به قدری روشن است که نمیتوان معنای دیگری برای آن در نظر گرفت. در مقابل، «آیه متشابه» آیهای است که احتمالات مختلفی برای معنای ظاهری آن وجود دارد. آیات متشابه را میتوان با ارجاع به آیات محکم فهمید.
قویترین دلیل بر ضرورت وجود متشابهات در قرآن:
زمانی که هدف ما در بیان حقایق، اعتمادسازی است و دانش مخاطب ما محدود است، باید حقیقت را به گونهای بیان کنیم که دچار بی اعتمادی نشود و خلاف حقیقت هم نگفته باشیم و همچنان راه دانش بیشتر برایش باز باشد.
قرآن به عنوان معجزه الهی با بشرِ ناقص در ۱۴۰۰ سال پیش مواجه شده و باید در اشاره به مطالب علمی است. به عنوان مثال، در توصیف آسمان و زمین که، زمین مسطح و مرکز جهان است !
قرآن به عنوان معجزه الهی در مواجهه با بشرِ ۱۴۰۰ سال پیش، در اشاره به مسائل علمی، باید محدودیت دانش آنها را مد نظر قرار میداد. به عنوان مثال، در توصیف آسمان و زمین که گویای عظمت خداوند هستند، نمیتوانسته بهطور مستقیم به کرویت زمین و معلق بودن آن در فضا (مانند بقیه اجرام سماوی) اشاره کند؛ چرا که این موضوع با اعتقاد به مسطح بودن و مرکزیت زمین، که بر اساس هیأت بطلمیوسی در زمان نزول قرآن در میان دانشمندان رایج بود، در تضاد بود و ممکن بود باعث سلب اعتماد نسبت به قرآن شود.
بنابراین، قرآن به گونهای زمین و آسمان را توصیف کرده که در زمان نزول، ذهن مخاطب را دچار شوک نکند و در عین حال، با پیشرفت دانش، قرآن را در توافق با حقیقت بیابد و به عظمت و آسمانی بودن آن بیش از پیش پی ببرد.
دلیل دیگر، بیان معارف بلند الهی است:
برخی از معارف الهی به قدری عمیق و پیچیده هستند که نمیتوان آنها را با زبان ساده و مستقیم بیان کرد. در این موارد، از زبان تمثیل و تشبیه استفاده میشود که در آیات متشابه به وفور یافت میشود.
همچنین، میتوان نارسایی الفاظ و واژهها از رساندن دقیق مفاهیم را نیز جزو دلایل وجود متشابهات دانست که به ناچار باید از انواع مجاز، استعاره، کنایه و اشارات دقیق بهره ببرد تا مفاهیم قرآنی مقداری به سطح فهم عموم مردم نزدیک شود و راه برای فهم بیشتر باز باشد.
البته در “ناسخ و منسوخ” قرآن هم حکمتی مشابه وجود دارد که در همین سایت به آن پرداخته ایم.
البته میتوان دلایل دیگری را نیز بیان کرد، ولی همین مقدار برای رفع ابهام از ضرورت وجود متشابهات در قرآن کافی است.
نظرات کاربران