اسلام و برده داری

در اسلام براى حل مشکل جدی اسیران، احکامى وضع شد و البته راهکارهایى هم بیان شده که بردگان رفته رفته بدون تنش و مشکل جذب اجتماع شوند، لذا به بهانه های مختلف وسیله آزادی آنها را فراهم کرد، به طور مثال، کفاره برخى گناهان، مانند روزه خوارى را آزاد کردن برده قرار داد و یا برای آزاد کردن برده ثواب و اجر بسیار بالایی قائل شد!

برده‌داری در اسلام:

• اصل قضیه: در ادیان قبل از اسلام، اسیران جنگی خرید و فروش می‌شدند. این کار در ادیان مختلف (یهودی، مسیحی و بت‌پرست) مشروع بود.

• دیدگاه اسلام: اسلام بخشی از برده‌داری را که با کرامت انسانی ناسازگار است (مانند به زور گرفتن و خرید و فروش افراد) مردود دانسته است. اما بخشی را بناچار امضا کرده است.

• برده‌داری جنگی: اسلام اجازه می‌دهد که در حمله کفار حربی (غیرمسلمانان متجاوز) به مسلمانان، اسیرانی گرفته شوند. کشتن اسیر در اسلام حرام است. نگهداری اسیران در اردوگاه همیشه ممکن نیست و رها کردن آن‌ها نیز باعث شیوع دزدی و ناامنی می‌شود. بنابراین، بهترین راه حل، “نگهداری به شرط بهره‌مندی” است؛ یعنی از اسیران زن و مرد نگهداری کنند، از آن‌ها بهره ببرند و نیازهایشان را برطرف کنند.

• تقسیم اسیران: اسیران جنگی به عنوان غنیمت در خانه‌های مسلمانان باتقوا تقسیم می‌شوند. این کار به اقتصاد خانواده و کشور کمک می‌کند و اسیران نیز با آیین و آداب مسلمانان آشنا می‌شوند. تجربه نشان داده که بسیاری از بردگان با این روش مسلمان شده و پس از آزادی نیز مایل به ماندن در خانه صاحب خود بوده‌اند.

• حقوق بردگان: در اسلام، توصیه ها و احکام متعددى درباره رعایت حق و حقوق بردگان آمده است. بردگان نباید شکنجه شوند، غذا و پوشاک و مسکن آن‌ها باید تأمین شود و باید مطیع صاحب خود باشند. “نه به خشونت“.

• تجارت انسان: اسلام تجارت انسان را به شدت ممنوع کرده است.

• راهکارهای آزادی: اسلام  راهکارهایی برای آزادی بردگان ارائه داده است؛ مثلاً، آزاد کردن برده را به عنوان کفاره برخی گناهان قرار داده یا برای آن ثواب و اجر بسیار بالایی قائل شده است.

• آیه های ذکر شده:

  • آیه 178 سوره بقره: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! درباره کشتگان، بر شما (حق) قصاص مقرر شده، آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده…».
  • آیه 221 سوره بقره: «و با زنان مشرک ازدواج مکنید؛ تا ایمان بیاورند. قطعاً کنیز با ایمان، بهتر از زن مشرک است؛ هر چند (زیبایی) او شما را به شگفت آورد».

• آزاد کردن برده به عنوان کفاره همچنین در قرآن آمده است: اگر شما روزه تان را عمداً خوردید، کفاره اش، یکى از این سه چیز است: 60 روز روزه یا سیر کردن 60 فقیر و یا یک بنده (برده) آزاد کردن.

با توضیحات بیشتر:

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصاصُ فِی الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ…»

(بقره ، آیه 178)

«اى کسانى که ایمان آورده اید! درباره کشتگان، بر شما (-(حق)-) قصاص مقرر شده، آزاد عوض آزاد و بنده عوض بنده…».

«وَ لا تَنْکِحُوا الْمُشْرِکاتِ حَتَّى یُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ»

(بقره ، آیه 221)

«و با زنان مشرک ازدواج مکنید؛ تا ایمان بیاورند. قطعاً کنیز با ایمان، بهتر از زن مشرک است؛ هر چند (-(زیبایى)-) او شما را به شگفت آورد».

اصل داستان بردگى این بوده که در زمان قدیم و قبل از اسلام، بر اثر جنگ، اسیر مى گرفتند، آنها را مثل امروز، در اردوگاه اسیران نگه دارى نمى کردند؛ بلکه آنها را خرید و فروش مى کردند. البته بردگى در همه ادیان، یهودى، مسیحى و بت پرست، کارى مشروع بوده است.

آیا اسلام بردگى را قبول دارد یا نه؟

اسلام، بخشى از برده دارى را مردود و بخشى را بناچار امضا کرد که خواهیم کرد.

آن بخش که با کرامت انسانى ناسازگار است، رد شده است؛ مثلا این که به زور افرادی را بگیرند و خرید و فروش کنند، این، ممنوع شده است؛ زیرا بشر از هر نژادی آزاد است، چه سرخ پوست، چه سیاه پوست و…

آری؛ براى حل مشکل برده دارى، احکامى وضع شد و البته راهکارهایى هم بیان شده که بردگان رفته رفته بدون تنش و مشکل جذب اجتماع شوند، لذا راه هاى متعددى را براى آزادى تدریجى بردگان اعلام نمود، از جمله: الف) آزادى برده را از عبادات بزرگ قرار داد. ب) کفاره برخى از گناهان را آزادى برده قرار داد. ج) خرید و فروش ام ولد را منع کرد. د) و مالکیت فرزند بر پدر و مادر خویش را منع نمود؛ این مسأله نیز منتهى به آزادسازى ام ولد مى شود. ه) به برده ها حق “کتابت” و قرارداد با صاحبان خویش داد تا بتوانند با کار و تلاش به آزادسازى خویش بپردازند. و) در یکى از جنگ هاى پیامبر با برده ها شرط نمودند که هر کس ده مسلمان را سواد بیاموزد آزاد خواهد شد.

اما آن قسمتى که مورد قبول اسلام قرار گرفت و هم اکنون نیز در احکام اسلام وجود دارد، آن است که وقتی در حمله کافرهاى حربى (یعنى غیرمسلمانان متجاوز) به مسلمانان تعدادی آز آنها اسیر شدند، حقوقی دارند منجمله اینکه آنها را باید نگهداری کرد چون کشتن اسیر در اسلام، حرام است. اما چه باید کرد؟ اگر بگوییم در اردوگاه نگهداری شوند، گاهی امکان این کار نیست مانند صدر اسلام که دولت اسلامی توان مالی و … نداشت و حتی برای سیر شدن خودشان سنگ به شکم میبستند! و اگر بگوییم رها باشند، از آنجا که هیچ کاروانی افراد ناشناس را با خود همراه نمیبرده پس امکان مهاجرت نداشتند و از طرفی منبع درآمد و پول تهیه غذا و مایحتاج ضروری هم نداشتند، بالاجبار برای سیر کردن خود مجبور به تعرض به اموال دیگران بودند و دزدی میکردند و همین معضل بهانه کشته شدن و عدم پذیرش آنها را فراهم میکرد. در نتیجه چاره ای جز تعریف یک نظام متعادل و منطقی برای ایجاد انگیزه نگهداری اسیران و فراهم شدن امکان زندگی آنها وجود نداشته است. آری در چنین شرایطی بهترین گزینه، “نگهداری بشرط بهرمندی” است. یعنی از اسیران زن و مرد نگهداری کنند و از آنها بهره ببرند و نیازهای آنها را نیز برطرف کنند.

پس اگر بعنوان غنیمت جنگی در خانه هاى مسلمانان باتقوی (که از جان خود برای دین خدا دریغ نکرده اند و با شرکت در دفاع علیه کفر شایستگی نگهداری از یک بنده خدا را احراز نموده اند) تقسیم شوند و کار کنند، بدین ترتیب به عنوان نیروى انسانى به خانواده و اقتصاد خانواده ها و در مجموع به اقتصاد کشور، کمک مى کنند و در عین حال با آیین و آداب مسلمانان نیز آشنا خواهند شد و این همان نکته مهمى است که موجب شده از نگاه اسلام، تحویل اسرا به خانه مسلمانان ترجیح داده شود.

البته تجربه نشان داده که با این روش، بسیارى از بردگان پس از مدتى مسلمان می شدند و حتى بعد از آزادى، مایل بودند در خانه صاحب خود بمانند. (از این نمونه ها درباره بردگانى که در خانه امامان علیهم السلام بودند، بسیار بوده است).
در اسلام توصیه ها و احکام متعددى درباره رعایت حق و حقوق بردگان آمده است. بردگان در اسلام، نباید شکنجه شوند، غذا و پوشاک و مسکن آنها باید تأمین شود و… ولى در عین حال، باید مطیع مولا و صاحب خود باشند. آری؛ اسلام چنین برده دارى را پذیرفته است.

شاید ادعا شود که پس از جنگ آنها را رها کنیم بهتر است! اما رها کردن عده ای طاغی که به خود اجازه داده اند به حریم دیگران تجاوز کنند و در صورت قوت گرفتن مجددا این کار را خواهند کرد خردمندانه بنظر نمیرسد!
تجارت انسان:

البته غیر از جنگ، یک راه دیگر هم براى بردگى وجود داشت که اسلام آنرا نه تنها امضاء نکرده بلکه با شدت در مقابل این عمل شنیع ایستاده است و آن این که هر کس زورش مى رسید، افرادى را اسیر مى کرد و مى فروخت؛ به ویژه سیاه پوستان را! مثلاً تاجرى به افریقا مى رفت و 50 نفر را مى گرفت و با خود به کشورهاى دیگر میبرد و آنها را مى فروخت. البته همین اکنون هم متاسفانه به نوعى این کار وجود دارد.

برای مطالعه بیشتر :
۱- اسلام و مسأله آزادی، بردگی، موسوی زنجانی.
۲- از بردگی روم قدیم تا ماركسیسم، حجتی كرمانی.
۳- برده‏ داری در روم باستان، بیدار فكر.
۴- حقوق بشر، اسداللّه‏ مبشری.
۵- نگاهی به بردگی، محمد علی گرامی.
۶- بردگی در اسلام، صادق ایرجی.